ایران در زمان ساسانیان

اگرچه کارهای استاد کریستنسن هر یک دری شاهوار و اثری شاهکار است، ولی این کتاب واسطه العقد سلسله تالیفات اوست و می توان سبک انها را سهل و ممتنع شمرد، زیرا با وجود غور و فرورفتن در اسناد قدیم و آثار گوناگون که لازمه این قبیل تحقیقات اساسی است، مولف محترم اندکی از حدود فصاحت و بلاغت و ایجاز و دقت خارج نشده است. در موارد بسیار، محض اختصار، روایات معروف را که در دسترس هر کسی هست کنار گذاشته، به ذکر نکاتی که تازگی دارد پرداخته است…
كیفیت سازمان ادارى شاهنشاهى بالطبع ضمن شرح تأسیس این سلسله بیان گردید و شرح تحولاتى كه در این قسمت در طول عهد ساسانى رخ داده، به ترتیب در مكان تاریخى خود قرار گرفت، از طرف دیگر براى این‌كه كتاب خود را زنده‌تر و روشن‌تر كنم، اطلاعات و مطالب مربوط به هریك از مباحث تمدنى و اجتماعى را در فصلى آورده‌ام، كه براى تفسیر و توضیح وقایع سیاسى با اوضاع عمومى موضوع آن فصل مفید باشد. به این ترتیب وصف تشكلات نظامى دوره اول عهد ساسانى در فصل پنجم قبل از بیان جنگ‌هاى ایران و روم صورت گرفته است و اطلاعات مربوط به محاكم و حقوق جنایى در فصل ششم به هنگام شرح آزار عیسویان و تعقیب آنان. تحقیقاتى راجع به مسائل خانواده و مالكیت آغاز فصل هفتم را تشكیل مى‌دهد، كه موضوع عمده‌اش «فتنه كمونیستى مزدك» است. وصف مختصرى از پایتخت ایران را در آن عهد در فصل هشتم، كه مخصوص شاهنشاهى خسرو اول است، قرار داده‌ام، چه در زمان سلطنت این شاهنشاه، كه بانى انطاكیه جدید در جنب بود، پایتخت ایران به بسط و عظمت نهایى خود رسید. در همین فصل اطلاعاتى راجع به تشریفات دربار ذكر كرده‌ایم، زیرا بیشتر آنچه كه مورخان ایرانى و عرب درباره این موضوع آورده‌اند، مربوط به دوره اخیر عهد ساسانى است، كه با جلوس خسرو اول پس از فرونشاندن نهضت مزدك آغاز مى‌شود. اما هرچه درباره شكوه و جلال دربار بوده، در فصلى آمده است، كه مخصوص خسرو دوم معروف به پرویز است، زیرا كه هیچ‌یك از شهریاران ساسانى طرایف و ظرایف و جمال و جلال دربارى را به پایه این پادشاه نرسانیده‌اند.نسبت به سیاست خارجى ایران راه اختصار را پیموده‌ام و شرح حوادث جنگى را به كمترین مقدار ضرورى تقلیل داده‌ام. اما اگر قصه جنگ شاپور دوم را با رومیان از این قاعده مستثنى ساخته‌ام، از آن سبب است كه ما در آثار آمیانوس مارسلینوس روایت بى‌نظیر مردى را در دست داریم، كه خود شاهد عینى وقایع بوده و با استادى و مهارت، شاه بزرگ و لشكرهاى او و صحنه‌هاى پرجنب وجوش آن جنگ‌ها را از نو در برابر دیدگان ما زنده و مجسم مى‌كند